Ödeme ve E-Para Kuruluşlarında Muhasebe: Koruma Hesabı

Kısa yanıt

Ödeme ve e-para kuruluşlarında koruma hesabı, BSMV ve KDV ayrımı, özkaynak yeterliliği, bağımsız denetim ve MASAK yükümlülükleri; TCMB mevzuatıyla örnekler.

6493 sayılı Kanun ve TCMB’nin Ödeme Hizmetleri ve Elektronik Para İhracı ile Ödeme Hizmeti Sağlayıcıları Hakkında Yönetmeliği (Resmî Gazete 1/12/2021, sayı 31676) kapsamında faaliyet gösteren ödeme ve elektronik para kuruluşlarının muhasebesi beş ayrı alanda standart bir şirketten farklılaşır: müşteri fonları koruma hesabında ayrı izlenir ve müşteri bazında kayıt tutulur; komisyon gelirleri BSMV ve KDV açısından ayrı değerlendirilir; özkaynak yeterliliği yılda iki kez yönetmeliğin kalemleriyle hesaplanır; finansal tablolar KGK listesindeki bir bağımsız denetim kuruluşunca denetlenir; kuruluş ayrıca MASAK yükümlüsüdür.

Bu yazı, lisanslı bir ödeme veya elektronik para kuruluşunun finans ekibi için bu beş alanı mevzuat maddeleriyle ve sayısal örneklerle anlatır. Yazıdaki örnekler varsayımsaldır; tutar eşikleri ve süreler TCMB düzenlemeleriyle değişebilir, bu nedenle uygulamadan önce güncel mevzuatı kontrol edin.

Kimler kapsamda ve hangi hizmetler ödeme hizmetidir?

Yönetmelik m.4’e göre ödeme hizmetleri şunlardır: ödeme hesabının işletilmesi; para transferi (doğrudan borçlandırma, kartla ödeme, düzenli ödeme emri dahil); ödeme aracının ihracı veya kabulü; para havalesi; bilişim veya elektronik haberleşme işletmecisi aracılığıyla yapılan ödemeler; fatura ödemelerine aracılık; ödeme emri başlatma hizmeti; hesap bilgisi hizmeti (kullanıcının farklı kuruluşlardaki hesaplarına ilişkin konsolide bilginin sunulması) ve TCMB’nin belirleyeceği diğer hizmetler. Ödeme hizmetleri ödeme kuruluşları, elektronik para ihracı ise elektronik para kuruluşları tarafından, TCMB’den faaliyet izni alınarak yürütülür. Kuruluşların yapabileceği faaliyetler de sınırlıdır: ödeme hizmetleri ve m.15’te sayılan yan, katma değerli, eğitim ve danışmanlık gibi hizmetler dışında ticari faaliyette bulunamazlar.

Yönetmelik ayrıca iki yasak koyar: kuruluş, ödeme hesabına faiz işletemez ve hesap sahibine süreye veya tutara bağlı menfaat sağlayamaz (m.4/3); kredi veremez, kredi verdiği izlenimini yaratacak reklam yapamaz ve ödenmesine aracılık ettiği tutarları taksitlendiremez (m.16/1).

Koruma hesabı ve müşteri fonu muhasebesi

Ödeme fonları (m.34). Müşteriden veya müşteri adına başka bir ödeme hizmeti sağlayıcısından alınan ama henüz alıcıya ödenmemiş tutarlar ödeme fonudur. Kuruluş bu fonları diğer fonlardan ayrıştırarak izler ve yalnızca ödeme işleminin gerçekleştirilmesi için kullanır. Alındığı günü izleyen iş günü, tam iş günlerinde saat 16.30, yarım iş günlerinde saat 12.00 itibarıyla ödenmemiş ödeme fonları tutarı, 5411 sayılı Kanun kapsamındaki bir bankada kuruluş adına açılan ödeme fonları koruma hesabına yatırılır. Fonlar alındıkları para cinsinden izlenir, teminat olarak gösterilemez ve gecelik vadede nemalandırılması yönetmeliğe aykırılık sayılmaz.

Elektronik para karşılığı fonlar (m.35). Tedavüldeki elektronik para tutarına ilişkin fonlar, tedavüldeki elektronik para vasfını kazandığı iş günü sonuna kadar olmak üzere mümkün olan en kısa sürede elektronik para koruma hesabına aktarılır; ödeme aracıyla alınan fonlarda aktarma süresi ihraçtan itibaren beş iş gününü geçemez. Gün sonu bakiyesi tam iş günlerinde 16.30, yarım iş günlerinde 12.00 itibarıyla hesaplanır (bu saatler 19/3/2026 tarihli ve 33201 sayılı Resmî Gazete ile değiştirilmiştir). Önemli bir muhasebe ayrıntısı: elektronik para ihracıyla ilgili olarak alınan komisyon ve ücretler ayrıştırılarak tahsil edilir ve koruma hesabına yansıtılmaz (m.35/8).

Günlük mutabakat (m.34/6). Kuruluş, koruma hesabındaki fonlara ilişkin kendi kayıtlarını bankadan alınan hesap ekstreleriyle her gün karşılaştırır ve bir önceki iş gününün kayıtlarını teyit eder; zamanlama farkı dışındaki düzeltmelerin kaydı saklanır, önemli uyumsuzlukta TCMB derhal bilgilendirilir.

Yönetmelik hesap planı veya hesap kodu dayatmaz; muhasebe KGK’nın belirlediği usul ve esaslarla, işlemlerin gerçek mahiyetine uygun yapılır (m.28/1). Genel yaklaşım şudur: müşterinin yüklediği tutar banka nezdindeki koruma hesabında ve müşteri bazlı alt kayıtlarda izlenir; karşılığında kuruluşun müşteriye olan yükümlülüğü (e-para tedavülü veya ödenmemiş ödeme fonu) ayrı bir kalemde gösterilir. Koruma hesabı kuruluşun işletme nakdiyle karıştırılmaz.

Varsayımsal örnek (mutabakat). Gün sonunda tedavüldeki elektronik para 48.250.000 TL, elektronik para koruma hesabının gün sonu bakiyesi ise 48.000.000 TL olsun. Fark 250.000 TL’dir (tedavüldeki tutarın yüzde 0,52’si). Kuruluşun, farkı mümkün olan en kısa sürede kendi kaynağından koruma hesabına aktarması ve farkın nedenini (zamanlama farkı mı, kayıt hatası mı) belgelemesi gerekir; önemli bir uyumsuzluksa TCMB’ye bildirilmelidir.

Komisyon gelirlerinde BSMV ve KDV

Gider Vergileri Genel Tebliği (Seri No: 91, Resmî Gazete 11/3/2017, sayı 30004) 6493 sayılı Kanun kapsamındaki ödeme hizmetlerini, 6802 sayılı Gider Vergileri Kanunu m.28/2’deki banka muamele ve hizmetlerinden sayar; bu işlemleri esas iştigal konusu olarak yapan ödeme ve elektronik para kuruluşları banker kapsamında BSMV mükellefidir. Tebliğ 2017 tarihlidir ve BDDK’dan alınan izne atıf yapar; faaliyet izni artık TCMB’ye aittir, sonraki değişiklikler için GİB mevzuat sayfalarını kontrol edin. Matrah ve oran açısından önemli noktalar:

Ödeme hizmeti kullanıcısına verilen hizmet nedeniyle tahsil edilen komisyon ve ücretlerin tamamı vergilendirilir; komisyonun bir bölümünün başka bir kuruluşa aktarılması matrahı etkilemez (Tebliğ m.5/2).
Ödeme hizmetlerinde diğer mükelleflere işlemle doğrudan bağlantılı olarak hesaplanıp işlem başına aktarılan komisyon tutarı, lehe alınan paranın hesabında işlem maliyeti olarak dikkate alınabilir; işlem anında ortaya çıkmayan veya net hesaplanamayan maliyetler dikkate alınmaz (m.5/3).
Sanal POS hizmetinde BSMV, ödeme kuruluşunca lehe alınan paralar üzerinden hesaplanır (m.6). Elektronik para ihracında tahsil edilen komisyon üzerinden hesaplanır (m.7/1).
Yalnızca kendi mağaza ağında veya belirli bir mal ve hizmet grubunda kullanılabilen ön ödemeli araçlar 6493 sayılı Kanun kapsamı dışında olduğundan bunları sunanların BSMV mükellefiyeti doğmaz (m.7/2).
BSMV’nin oranı Gider Vergileri Kanunu ve Cumhurbaşkanı Kararlarıyla belirlenir; güncel oranı GİB mevzuat sayfalarından kontrol edin. Belge düzeni (fatura veya dekont) ise Vergi Usul Kanunu genel tebliğlerine tabidir; güncel uygulamayı GİB’den teyit edin.

Varsayımsal örnek (Tebliğin örneğinin ölçeklenmiş hâli). Bir ödeme kuruluşu sanal POS hizmeti karşılığı üye işyerinden toplam 100.000 TL komisyon tahsil etmiş ve bunun 60.000 TL’sini POS bankasına aktarmış olsun (Tebliğdeki örnek 10 TL, 6 TL ve 4 TL’dir). Ödeme kuruluşunun lehe aldığı 40.000 TL üzerinden, POS bankasının ise kendisine aktarılan 60.000 TL üzerinden BSMV hesaplanır; oran, güncel mevzuattaki orandır.

KDV tarafı. BSMV kapsamına girmeyen teslim ve hizmetler genel hükümlere göre KDV’ye tabidir. Tebliğ m.8/c’nin öngördüğü örnekte, BSMV mükellefi olmayan bir temsilcinin para havalesi payına düşen komisyon KDV’ye, ödeme kuruluşunun kalan komisyonu ise BSMV’ye tabidir. Kurumlar vergisi tarafında elektronik ödeme ve para kuruluşları, genel oran (yüzde 25) yerine yüzde 30’luk orana tabidir (GİB Kurumlar Vergisi Oranları Rehberi). Finans kuruluşlarında komisyon ve BSMV kayıtlarının benzer bir örneği için faktoring muhasebesi rehberimize bakabilirsiniz; üye işyeri tarafındaki POS komisyonları için kredi kartıyla vergi ve SGK ödemesi rehberimiz örnek sunar.

Özkaynak yeterliliği ve teminat

Yönetmelik m.32, özkaynağı ödenmiş sermaye, hisse senedi ihraç primleri, yedek akçeler, net dönem kârı/zararı ile geçmiş yıllar kârı/zararı, TMS/TFRS uyarınca özkaynağa yansıtılan kazançlar gibi kalemlerin toplamından indirim kalemlerinin düşülmesiyle hesaplar. İndirim kalemleri arasında kuruluşun kendi payları, maddi olmayan duran varlıklar ve m.36 kapsamında TCMB nezdinde tesis edilen teminat tutarı vardır. Özkaynak Haziran ve Aralık ayı sonu itibarıyla hesaplanır (m.33/1).

Asgari tutarlar m.33’te tanımlıdır: yalnızca fatura ödemelerine aracılık eden kuruluşlar için 3 milyon TL, diğer ödeme kuruluşları için 5 milyon TL ve elektronik para kuruluşları için 13 milyon TL; ayrıca ödeme hacmine dayalı dilimli bir formül ve elektronik para kuruluşları için ortalama elektronik para yükümlülüğünün yüzde 2’si uygulanır. Bu üç tutar TÜİK fiyat endeksleri dikkate alınarak TCMB tarafından her yıl Ocak ayında yeniden değerlendirilir; TCMB ayrıca risk değerlendirmesiyle asgari özkaynağı yüzde 50’ye kadar artırabilir (m.33/2). Özkaynağın sınırın altına düşmesi hâlinde, durumun öğrenilmesinden itibaren 15 gün içinde ve her halükârda Haziran ve Aralık ayı sonundan itibaren 60 gün içinde TCMB’ye bilgi verilmesi zorunludur (m.33/8).

Varsayımsal örnek (elektronik para kuruluşu, milyon TL). Ödenmiş sermaye 20, hisse ihraç primi 0, yedek akçe 2, net dönem kârı 4, geçmiş yıllar zararı 3 olsun; m.32/2 uyarınca maddi olmayan duran varlıklar 6 ve m.36 teminat tutarı 5 indirilir:

Özkaynak = (20 + 0 + 2 + 4 − 3) − (6 + 5) = 12 milyon TL

Asgari tutar, yönetmelik metnindeki 13 milyon TL taban ile ortalama elektronik para yükümlülüğünün (son altı ayın günlük sonu ortalaması) yüzde 2’sinin büyüğüdür. Ortalama yükümlülük 500 milyon TL ise yüzde 2 = 10 milyon TL, dolayısıyla asgari tutar 13 milyon TL olur ve özkaynak 1 milyon TL yetersizdir; ortalama yükümlülük 800 milyon TL olsaydı yüzde 2 = 16 milyon TL ile asgari tutar 16 milyon TL olacaktı. (Taban tutar TCMB’nin Ocak ayındaki yeniden değerlendirmesiyle metindekinden yüksek olabilir.) Ödeme kuruluşlarında ise ödeme hacmine dayalı dilim formülü devreye girer. Bilanço oranlarını yorumlamak için finansal oran analizleri rehberimizi kullanabilirsiniz.

Bağımsız denetim ve finansal raporlama

Kuruluşların yılsonu finansal tablolarının bağımsız denetimi, KGK’dan kamu yararını ilgilendiren kuruluşlar dahil bağımsız denetim yapma yetkisi almış kuruluşlar listesindeki denetim kuruluşlarınca yapılır; bağımsız denetim raporu, izleyen yılın 15 Mayıs tarihine kadar TCMB’ye raporlanır (m.28/2 ve 28/5). KGK’nın 6434 sayılı Kararı’nın (I) sayılı listesinde TCMB’nin düzenleme ve denetimine tabi ödeme ve elektronik para kuruluşları da sayılır; bu kuruluşlar eşik aranmaksızın bağımsız denetime tabidir (bkz. bağımsız denetim eşikleri rehberimiz). Raporlama TMS/TFRS çerçevesinde yapılır.

MASAK yükümlülükleri

Ödeme ve elektronik para kuruluşları MASAK’a karşı yükümlüdür. 5549 sayılı Kanun m.4’e göre yükümlüler nezdinde veya aracılığıyla yapılan işlemlere konu mal varlığının yasa dışı yollardan elde edildiğine veya yasa dışı amaçlarla kullanıldığına dair bilgi, şüphe veya şüpheyi gerektirecek bir husus varsa işlem MASAK’a bildirilmelidir. MASAK’ın Ödeme ve Elektronik Para Kuruluşları Şüpheli İşlem Bildirim Rehberi’ne (Sürüm 2.0, 06/06/2024) göre bildirimler zorunlu haller dışında MASAK.Online üzerinden elektronik olarak yapılır; sisteme erişim için uyum görevlisi ve yardımcısı taahhüt formu düzenler. Erteleme talepli bildirimlerde işlemin ertelenmesi, bildirimden itibaren yedi iş gününü geçemez. Süreler ve usuller Tedbirler Yönetmeliği ve MASAK rehberlerinde belirlenir; güncel metni MASAK’tan kontrol edin.

Açık bankacılık hizmetlerinde muhasebe

Ödeme emri başlatma ve hesap bilgisi hizmetleri açık bankacılık olarak anılır; teknik gereklilikleri TCMB belirler ve uyum, Bankalararası Kart Merkezi’nin teknik kontrol sürecinde teyit edilir (m.59). Yalnızca hesap bilgisi hizmeti sunan kuruluşlar için asgari özkaynak tutarları ve ödeme hacmine dayalı formül uygulanmaz; bunun yerine mesleki sorumluluk sigortası veya TCMB nezdinde teminat bulundurma şartı getirilir (m.33/1, 33/3, 33/9 ve m.36/4). Ödeme fonu doğuran işlemlerde ise koruma hesabı kuralları uygulanır.

Sık yapılan hatalar

Komisyonu koruma hesabıyla karıştırmak. Elektronik para ihracı karşılığında alınan hizmet bedelleri ayrıştırılmalı ve koruma hesabına yansıtılmamalıdır.
Özkaynakta indirim kalemlerini atlamak. Maddi olmayan duran varlıklar ve TCMB nezdindeki teminat düşülmeden hesaplanan özkaynak fazla görünür.
BSMV matrahını yanlış kurmak. Sanal POS’ta POS bankasına aktarılan komisyon tutarı, işlem maliyeti şartları sağlanıyorsa lehe alınan paranın hesabında düşülebilir; şartlar sağlanmıyorsa matrah tüm komisyondur.
Mutabakatı yalnızca ay sonunda yapmak. Yönetmelik koruma hesabı kayıtlarının her iş günü teyidini ister.
Hesap sahibine getiri veya kredi izlenimi vermek. Faiz, süreye bağlı menfaat ve kredi izlenimi yaratan pazarlama yönetmeliğe aykırıdır.
Eski saat veya tutarlarla çalışmak. Koruma hesabı kesim saatleri 2026’da değişmiş, özkaynak tabanları ise her Ocak ayında yeniden değerlendirilmektedir.

Resmî kaynaklar

Ödeme sistemleri muhasebe ve raporlama desteği

Ödeme ve elektronik para kuruluşlarında bağımsız denetim, KGK tarafından yetkilendirilmiş bağımsız denetim kuruluşlarınca yapılır; biz denetim hazırlığını ve denetçiyle koordinasyonu yürütürüz. Celikel CPA, koruma hesabı mutabakatının muhasebe kurgusu, özkaynak yeterliliği hesaplamasının hazırlanması, BSMV ve KDV beyannamelerinin kapsam ayrımı ile mali tabloların denetime hazırlığı konularında kuruluşlara destek olur.

Danışmanlık hizmetlerimizi inceleyin,
Kayıt ve beyan süreçleri için muhasebe hizmetlerimize göz atın,
Fintech muhasebe ihtiyaçlarınız için bizimle iletişime geçin.

Türkiye’de uygulama desteğine mi ihtiyacınız var?

Muhasebe, vergi, bordro veya şirket işlemlerinizin somut durumunu ruhsatlı bir mali müşavirle değerlendirin.

Celikel CPA ile görüşün Hizmetleri inceleyin

Sıkça Sorulan Sorular

Koruma hesabındaki paralar faize veya krediye konu edilebilir mi?

Kuruluş, ödeme hesabına faiz işletemez, hesap sahibine süreye veya tutara bağlı menfaat sağlayamaz ve kredi veremez (Yönetmelik m.4/3, m.16/1). Koruma hesabında tutulan fonlar kuruluşun borcuna karşılık teminat olarak da gösterilemez; yönetmelik yalnızca koruma hesabının bulunduğu bankada gecelik vadede nemalandırılmasına izin verir.

Ödeme kuruluşu ile elektronik para kuruluşu arasındaki fark nedir?

Ödeme kuruluşu ödeme hizmeti sunmak üzere, elektronik para kuruluşu ise elektronik para ihraç etmek (ve ödeme hizmeti sunmak) üzere yetkilendirilir. Elektronik para kuruluşunda asgari özkaynak tabanı daha yüksektir ve ortalama elektronik para yükümlülüğünün yüzde 2’si kadar özkaynak bulundurma şartı vardır.

Hangi gelir BSMV’ye, hangisi KDV’ye tabidir?

Ödeme hizmetleri nedeniyle tahsil edilen komisyon ve ücretler BSMV kapsamındadır; BSMV’ye tabi olmayan teslim ve hizmetler (örneğin yasal olarak yapılabilen yan, danışmanlık veya eğitim hizmetleri) genel hükümlere göre KDV’ye tabidir. Her gelir kalemini hizmetin niteliğine göre ayrı değerlendirin.

Küçük bir ödeme kuruluşu da bağımsız denetim yaptırmak zorunda mı?

Evet. KGK’nın 6434 sayılı Kararı’na göre TCMB’nin düzenleme ve denetimine tabi ödeme ve elektronik para kuruluşları (I) sayılı listede yer alır ve büyüklüğe bakılmaksızın bağımsız denetime tabidir; Yönetmelik m.28/2 de yılsonu tablolarının KGK listesindeki bir denetim kuruluşunca denetlenmesini şart koşar.

Hesap bilgisi hizmeti sağlayıcıları koruma hesabı tutar mı?

Hesap bilgisi hizmeti, kullanıcının farklı kuruluşlardaki hesaplarına ilişkin bilgilerin sunulmasıdır (m.4/1-g). Yönetmelikteki ödeme fonu tanımı, müşteriden alınan ve henüz alıcıya ödenmemiş fonları kapsar; yalnızca bilgi sunan bir kuruluşun elinde müşteri fonu bulunmuyorsa koruma hesabı konusu doğmaz. Lisans kapsamı ve faaliyet izni TCMB’nin değerlendirmesine tabidir.

MASAK şüpheli işlem bildirimini kim yapar?

Bildirim sorumluluğu yükümlü kuruluşa aittir; uygulamada uyum görevlisi şüpheli işlem değerlendirmesini yapar ve bildirimi MASAK.Online üzerinden iletir. Kuruluş için uyum görevlisi ve yardımcısının taahhüt formuyla sisteme tanımlanması gerekir.