Likidite ve Kaldıraç Oranları: Hesaplama ve Yorum

Likidite oranları, bir şirketin önümüzdeki 12 ay içinde ödemesi gereken borçları mevcut varlıklarıyla karşılayıp karşılayamayacağını; kaldıraç oranları ise varlıkların ne kadarının borçla finanse edildiğini ölçer. Türkiye’de en yaygın ortak dil, Merkez Bankası’nın (TCMB) Sektör Bilançoları’nda kullandığı formüllerdir: cari oran = dönen varlıklar / kısa vadeli yabancı kaynaklar, kaldıraç oranı = (kısa + uzun vadeli yabancı kaynaklar) / aktif toplamı. Hiçbir oranın evrensel bir “doğru” değeri yoktur; anlamlı olan, oranın sektörünüzle, kendi geçmişinizle ve borç verenlerin beklentisiyle kıyaslanmasıdır.

Bu yazı, tek bir varsayımsal şirketin tablolarından başlayarak her oranı adım adım hesaplar, sonuçların neyi gösterdiğini ve hangi tuzaklara dikkat edilmesi gerektiğini anlatır. Bilanço ve gelir tablosunun nasıl okunacağı ise ayrı bir rehberin konusudur; burada tabloları okumayı biliyor olduğunuz varsayılır.

Örnek şirketin tabloları (varsayımsal, milyon TL)

Cari dönem gelir tablosu: net satışlar 240, satışların maliyeti 168, brüt satış kârı 72, faaliyet giderleri 40, faaliyet kârı 32, finansman giderleri 8, vergi öncesi kâr 24, vergi (yüzde 25 varsayımıyla) 6, dönem net kârı 18. Genel kurumlar vergisi oranı yüzde 25’tir (GİB Kurumlar Vergisi Oranları Rehberi). Oranlar iki ondalık basamağa yuvarlanmıştır; ”–” işaretli hücrelerin önceki yıl değeri bu örnekte kullanılmaz.

Likidite oranları

Üç oran aynı şirketi farklı sertlikte sınar. Cari oran 1’in üzerindeyse dönen varlıklar kısa vadeli borçlara yeter görünür; fakat varlıkların bir bölümü stokta bekliyorsa bu güvence zayıflar. Asit-test oranı stokları ve peşin ödenmiş giderleri çıkardığı için “stok satamasam da borcumu ödeyebilir miyim?” sorusunu yanıtlar. Örnekte cari oran 1,29 iken asit-test 0,76’dır: şirketin kısa vadeli borçlarını ödemesi, stoklarını satmasına ve alacaklarını tahsil etmesine bağlıdır. Net çalışma sermayesi (dönen varlıklar eksi kısa vadeli yabancı kaynaklar) 20 milyon TL pozitiftir; yine de nakit oranının 0,21 olması, bugünkü kasa ve menkul kıymetlerin borcun beşte birinden azını karşıladığını gösterir.

Not: Ders kitaplarındaki klasik asit-test formülü yalnızca stokları çıkarır ve örnekte 0,86 verir. TCMB ise stokların yanı sıra gelecek aylara ait giderleri ve diğer dönen varlıkları da çıkarır. Banka veya yatırımcı raporunda hangi formülün kullanıldığını mutlaka belirtin.

Finansal yapı ve kaldıraç oranları

Kaldıraç oranı, varlıkların yüzde 58,8’inin borçla finanse edildiğini söyler. Bu rakamın “iyi” veya “kötü” olduğu sektöre, büyüme evresine ve borç verenin politikasına bağlıdır; ancak yükseldikçe finansman gideri ve kur riski gibi baskılar artar, özkaynak zararlarla azalırsa TTK m.376’daki sermaye kaybı ve borca batıklık değerlendirmesi gündeme gelebilir (bkz. TTK 376 rehberi). Faiz karşılama oranı 4,0’dır: faaliyet sonucu, finansman giderinin dört katıdır.

Vade yapısı oranı değiştirebilir. Aynı şirket 10 milyon TL’lik kısa vadeli krediyi uzun vadeye çevirirse kısa vadeli yabancı kaynaklar 60’a düşer ve cari oran 90 / 60 = 1,50 olur; oysa toplam borç ve kaldıraç oranı (yüzde 58,8) değişmemiştir. Likidite oranlarını yorumlarken borcun vadesini mutlaka kaldıraç oranıyla birlikte okuyun.

Faaliyet (devir hızı) oranları

TCMB’nin tanımına göre alacak devir hızı, net satışların ortalama ticari alacaklara bölünmesiyle, stok devir hızı ise satışların maliyetinin ortalama stoka bölünmesiyle bulunur. Ortalamalar iki yılsonu bakiyesinin ortalamasıdır:

• Alacak devir hızı: 240 / ((38 + 33) / 2) = 240 / 35,5 = 6,76 kez. Tahsil süresi = 365 / 6,76 = 54,0 gün. (Yılsonu bakiyesiyle basitleştirilmiş hesap 38 × 365 / 240 = 57,8 gün verir; yöntemi sabit tutun.)
• Stok devir hızı: 168 / ((30 + 26) / 2) = 168 / 28 = 6,0 kez. Stokta kalma süresi = 365 / 6,0 = 60,8 gün.

Tahsil süresi uzadıkça ve stok devri yavaşladıkça kâr nakde dönmez; bu iki sürenin tedarikçi ödeme süresiyle birlikte okunması nakit dönüşüm süresini verir ve ayrı bir rehberde ele alınmaktadır. Vadesi geçmiş alacakların karşılık ayrılması gerekiyorsa şüpheli ticari alacak karşılığı rehberimize bakın.

Kârlılık oranları ve DuPont

DuPont analizi ROE’yi üç çarpana ayırır: net kâr marjı × aktif devir hızı × kaldıraç çarpanı (ortalama aktif / ortalama özkaynak). Örnekte ortalama aktif 160, ortalama özkaynak 65’tir: 0,075 × 1,50 × 2,46 = yüzde 27,7. Yani yüksek ROE’nin bir bölümü verimden, bir bölümü borçtan gelir; kaldıraç çarpanı 2,46 olduğu için kâr azaldığında ROE de hızla düşer.

Sonuçları nasıl yorumlamalı?

1. Trendi izleyin. Tek bir yılsonu oranı yerine en az üç dönemi yan yana koyun; mevsimsel işlerde çeyreklik veya aylık bakiye kullanın.
2. Sektörle kıyaslayın. TCMB, Sektör Bilançoları sayfasında 2023-2025 dönemi için oran, bilanço ve gelir tablosu veri setlerini ve formülleri yayımlar; kendi NACE grubunuzun değerlerini oradan alabilirsiniz.
3. Hangi tablodan hesapladığınızı yazın. Yasal (VUK) tablolar 2025, 2026 ve 2027 hesap dönemlerinde enflasyon düzeltmesine tabi tutulmaz (VUK Geçici 37, 7571 sayılı Kanun m.34); TFRS uygulayan işletmelerin TMS 29’a göre düzeltilmiş tabloları ise farklı bir rejime girer (KGK 23 Kasım 2023 duyurusu ve SPK Bülteni 2023/81; BOBİ FRS’de karşılığı Bölüm 25’tir). Düzeltilmiş tabloda özkaynak ve duran varlıklar değiştiği için kaldıraç ve ROE aynı şirkette VUK tablosundan farklı çıkar; oranın payını ve paydasını hep aynı tablodan alın ve güncel uygulama için KGK duyurularını izleyin. Çerçeveler için enflasyon düzeltmesi rehberimize ve UFRS/TFRS rehberimize göz atın.
4. Borç verenin ölçüsünü öğrenin. Bankalar kendi kredi politikalarına göre farklı oran ve eşikler kullanır; kullanacağı formülü ve kovenant eşiğini kredi sözleşmesinden okuyun.

Sık yapılan hatalar

• Tek orana bakmak. Cari oran 1,29 iken asit-test 0,76 ve nakit oranı 0,21 olabilir; üçü birlikte okunmalıdır.
• Vadeyle oynanmış cari oranı iyi haber saymak. Kısa kredinin uzun vadeye çevrilmesi cari oranı artırır, borç yükünü azaltmaz.
• Formül karıştırmak. Asit-test’in TCMB ve ders kitabı sürümleri farklıdır; ortalama bakiye mi yılsonu bakiyesi mi kullanıldığı belirtilmelidir.
• Dönem sonu bakiyelerini mevsimselliği düşünmeden kıyaslamak. Stok ve alacak dönemsel şişer; yıl sonu rakamı yılı temsil etmeyebilir.
• Farklı muhasebe çerçevelerinin tablolarını karıştırmak. VUK ve TFRS tabloları aynı şirkette farklı oranlar üretebilir.

Resmî kaynaklar

• TCMB: Sektör Bilançoları oran analizi formülleri (cari oran, asit-test, kaldıraç, devir hızları, kârlılık)
• TCMB: Sektör Bilançoları İstatistikleri (2023-2025 veri setleri ve formüller)
• TBMM: 7571 sayılı Kanun metni (VUK Geçici 37. madde, enflasyon düzeltmesi)
• SPK Bülteni 2023/81 (28/12/2023): enflasyon muhasebesi uygulamasına ilişkin duyuru
• GİB: Kurumlar Vergisi Oranları Rehberi (Yayın No: 605, Mart 2026)

Finansal analiz ve yönetim raporlaması desteği

Celikel CPA, mali tablolardan oran analizi çıkarma, VUK ve TFRS tabloları arasındaki farkları ayıklama, kredi görüşmeleri öncesi finansal tabloların gözden geçirilmesi ve düzenli yönetim raporlaması konularında şirketlere destek olur.

• Danışmanlık hizmetlerimizi inceleyin,
• Tabloların hazırlanması için muhasebe hizmetlerimize göz atın,
• Oran analizi için bizimle iletişime geçin.