Sipariş ve Safha Maliyet Sistemi: Fark ve Kayıtlar

Sipariş maliyet sistemi her iş emrinin (siparişin) maliyetini ayrı bir kartta toplar; safha maliyet sistemi ise aynı ürünün art arda geçtiği üretim bölümlerinde dönem maliyetini toplayıp dönemde üretilen birimlere böler. Ürün müşteriye özel ve siparişten siparişe farklıysa sipariş sistemi, ürün tek tip ve kesintisiz akıyorsa safha sistemi uygundur. İkisinde de maliyet, Tek Düzen Hesap Planı’nın (TDHP) 7. grubunda toplanır ve 151 Yarı Mamuller, 152 Mamuller, 620 Satılan Mamul Maliyeti hesaplarına akar.

Bu yazı, maliyet muhasebesi kümesinin genel çerçevesidir. Maliyet sistemini seçtikten sonraki üç soruyu ayrı rehberlere bıraktık: üretimi standartlarla denetlemek için standart maliyet ve sapma analizi, genel üretim giderini daha adil dağıtmak için faaliyet tabanlı maliyetleme, maliyeti fiyat ve hacim kararına bağlamak için başabaş analizi.

Sipariş mi, safha mı? Seçim tablosu

Gerçekte birçok işletme karma çalışır: ham maddeyi safha mantığıyla, özel kalıp veya ek operasyon işlerini sipariş mantığıyla izler. Hizmet işletmelerinde (mimarlık, mühendislik, yazılım) sipariş mantığı proje kartına dönüşür; ayrıntı için proje muhasebesi rehberimize bakabilirsiniz.

Maliyetin üç unsuru ve 7. grup hesapları

7/A seçeneğinde giderler fonksiyonlarına göre izlenir. Ürün maliyetini üç unsur oluşturur ve her birinin bir gider, bir yansıtma hesabı vardır:

Dönem giderleri ayrıdır: 750 Araştırma ve Geliştirme, 760 Pazarlama Satış ve Dağıtım, 770 Genel Yönetim ve 780 Finansman giderleri ürün maliyetine girmez; dönem sonunda gelir tablosu hesaplarına (630, 631, 632, 660-661) aktarılır. Hizmet üreten işletmeler 710-730 yerine 740 Hizmet Üretim Maliyeti ve 741 yansıtma hesabını kullanır, maliyet 622 Satılan Hizmet Maliyeti’ne gider. Önceden saptanmış (standart) maliyet kullanılırsa fiili ile saptanan arasındaki fark 712-713, 722-723 ve 732-734 fark hesaplarında izlenir.

TDHP ikinci bir seçenek de tanımlar: 7/B’de giderler fonksiyona değil çeşidine göre 790-797 hesaplarında toplanır, gider dağıtım tablosuyla fonksiyonlara bölünür ve 798 ile 799 üzerinden 151, 152, 620 veya 622’ye ulaşır. MEB’in meslek eğitim modülü 7/A’yı çok çeşitli ürün üretenlerin, 7/B’yi ürün çeşidi az olanların tercih ettiği seçenek olarak anlatır; bir üniversite ders notu ise 7/A’yı ek mali tablo düzenleme yükümlülüğü olan işletmelerle ilişkilendirir. Hangi seçeneğin sizin için geçerli olduğunu tebliğ hükümleriyle ve mali müşavirinizle teyit edin.

7/A hesap akışı

Çalışılmayan (atıl) bölümlere ait genel üretim giderleri 151’e değil, 680 Çalışılmayan Kısım Gider ve Zararları hesabına yazılır; bu ayrım, stoku gereksiz yere şişirmemek için önemlidir.

Sipariş maliyet sistemi: iş emri maliyet kartı

Her iş emri için bir kart açılır; üç unsur kartta toplanır:

1. Direkt malzeme: depodan iş emri numarasıyla çıkan malzeme fişleri (150 → 710).
2. Direkt işçilik: iş emrine yazılan saat × saat maliyeti. Saat maliyetine brüt ücretin yanında işveren SGK payı da girer.
3. Genel üretim gideri: ay sonunu beklemeden iş emrine önceden saptanmış yükleme oranıyla yüklenir: yıllık bütçelenen genel üretim gideri ÷ normal kapasite (makine veya işçilik saati). Oran, TFRS (TMS 2) uygulayan işletmelerde sabit giderin normal kapasiteye göre dağıtılması ilkesiyle de örtüşür.

Varsayımsal örnek. Atölye, 25 adetlik özel bir panel siparişini üretiyor. Yıllık bütçelenen genel üretim gideri 3.600.000 TL, normal kapasite 24.000 makine saati; yükleme oranı 3.600.000 ÷ 24.000 = 150 TL/makine saatidir.

Sadeleştirilmiş yevmiye mantığı (yalnızca bu iş emrini kapsayan örnek):

Yıl içinde 730’da biriken fiili genel üretim gideri ile 731’e yansıtılan tutar farklı çıkar. Önceden saptanmış oran kullandığınız için bu fark 732-734 fark hesaplarında izlenir ve dönem sonunda önemlilik düzeyine göre stok ile satılan mamul maliyetine dağıtılır; konunun ayrıntısı standart maliyet rehberimizde var.

Safha maliyet sistemi: eşdeğer birim yöntemi

Safha sisteminde maliyet iş emrine değil bölüme ve döneme bağlanır. Dönem sonunda tamamlanmamış ürünler bulunur; bu yüzden fiziksel adet yerine eşdeğer birim (tamamlanmış sayılan birim) kullanılır. Ağırlıklı ortalama yönteminde dönem başı yarı mamulün maliyeti ile dönem içi maliyet toplanır ve dört adım izlenir: maliyet yüklenecek birimleri belirle, eşdeğer birimi hesapla, eşdeğer birim başına maliyeti bul, maliyeti tamamlanan ve tamamlanmamış birimlere dağıt. Malzeme ile dönüştürme maliyeti (işçilik + genel üretim) bölümde farklı noktalarda eklenebileceği için eşdeğer birim ayrı ayrı hesaplanır.

Varsayımsal örnek. Karışım bölümünde dönem başında 2.000, dönem içinde 18.000 birim işleme alınmıştır; 17.000 birim tamamlanıp sonraki bölüme geçmiş, 3.000 birim dönem sonunda yarı mamul kalmıştır (malzemesi %100, dönüştürme işlemi %40 tamamlanmış).

Birim maliyet 22 + 27 = 49 TL’dir. Tamamlanan 17.000 birim: 17.000 × 49 = 833.000 TL. Dönem sonu yarı mamul: malzeme 3.000 × 22 = 66.000 TL, dönüştürme 1.200 × 27 = 32.400 TL, toplam 98.400 TL (151 hesabın dönem sonu bakiyesi). 833.000 + 98.400 = 931.400 TL; bu tutar, dağıtılacak toplam maliyetle (440.000 + 491.400) birebir aynıdır.

Vergi ve finansal raporlama: iki ayrı kural seti

Vergi tarafı. 213 sayılı Vergi Usul Kanunu’nun (VUK) 275. maddesine göre imal edilen emtianın (tam ve yarı mamul) maliyet bedeli şu unsurları kapsar: ilk madde ve malzeme bedeli, mamule isabet eden işçilik, genel imal giderlerinden mamule düşen pay, ambalajlı arzı zorunlu mamullerde ambalaj malzemesi bedeli ve genel idare giderlerinden düşen pay (bu payın katılması ihtiyaridir). Mükellefler maliyet bedelini, bu unsurları içermek şartıyla diledikleri usulde belirleyebilir. Yani sipariş veya safha sistemini seçmek serbesttir; asıl koşul unsurların eksik bırakılmamasıdır.

TFRS tarafı. TFRS uygulayan işletmeler için TMS 2 farklı çizgiler çeker: sabit genel üretim giderleri normal kapasiteye göre dağıtılır, düşük üretim veya atıl kapasite nedeniyle birim başına artırılmaz ve dağıtılmayan kısım dönemin gideri olur (md. 13). Normalin üstündeki fire ve kayıplar, stoku mevcut konumuna getirmeye katkısı olmayan genel yönetim giderleri ve satış maliyetleri stok maliyetine girmez (md. 16). Özel projeler için üretilen ürünlerde maliyet kalem bazında belirlenir (md. 23); birbirinin yerine geçebilen çok sayıda kalemde FIFO veya ağırlıklı ortalama kullanılır (md. 25). Hangi çerçeveye tabi olduğunuzu UFRS ve TFRS rehberimizden kontrol edin; iki çerçeve arasındaki farklar, defter ile finansal rapor arasında mutabakat gerektirebilir.

Sık yapılan hatalar

• İdari personel giderini 720’ye yazmak. Ofis ve satış personelinin ücreti ürün maliyetine girmez; 770 veya 760 gibi dönem gideri hesaplarında izlenir.
• Tüm genel üretim giderini tek anahtarla dağıtmak. Ürün karması karışıksa dağıtım bozulur; seçenek için ABC rehberine bakın.
• Tamamlanma yüzdesini tahminle bırakmak. Yarı mamul değerlemesi, sayım ve mühendislik verisiyle belgelenmelidir.
• Normal ve anormal firenin karışması. Normal fire maliyete girer; normalin üstündeki fire dönem gideri olarak ayrıştırılmalıdır.
• Dönem sonu yansıtmasını atlamak. Yansıtma yapılmazsa 151, 152 ve 620 bakiyeleri gerçeği yansıtmaz; stok ve brüt kâr yanlış çıkar.
• İş emrini kapatmadan satış maliyetini kesmek. Kapanmamış iş emrinde maliyet eksik görünür.

Aylık kapanış kontrol listesi

1. Malzeme çıkış fişleri iş emri ve bölümle eşleşti mi?
2. Bordro, 720 ve 730 arasında doğru dağıtıldı mı (direkt ve dolaylı işçilik ayrıldı mı)?
3. Genel üretim gideri dağıtım anahtarı güncel mi?
4. Dönem sonu yarı mamul sayımı ve tamamlanma yüzdeleri onaylandı mı?
5. Yansıtma kayıtları ve gider hesaplarının kapanışı yapıldı mı?
6. 151, 152 ve 620 bakiyeleri üretim raporlarıyla uyuşuyor mu?

Kaynaklar

• MEB MEGEP: Maliyet Kayıtları modülü (7/A, 7/B hesapları ve dönem sonu yansıtma örnekleri)
• Ankara Üniversitesi Siyasal Bilgiler Fakültesi, Maliyet Muhasebesi ders notu (7/A ve 7/B seçenekleri, gider, yansıtma ve fark hesapları)
• GİB, Vergi Usul Kanunu madde 275: İmal edilen emtia
• KGK, TMS 2 Stoklar (md. 13, 16, 23, 25)
• OpenStax, Principles of Accounting Vol. 2: Sipariş ve safha maliyetlemenin karşılaştırılması
• OpenStax, Principles of Accounting Vol. 2: Sipariş maliyetlemede iş maliyeti hesabı

Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır. Örnekler varsayımsaldır; kayıt ve değerleme tercihleri işletmenin yapısına, defter düzenine ve tabi olduğu raporlama çerçevesine göre değişir.

Maliyet Sistemi Kurulumu İçin Destek

Maliyet hesaplarının TDHP’ye göre kurgulanması, dönem sonu yansıtma ve envanter kayıtlarının kontrolü ve maliyet raporlarının muhasebe kayıtlarıyla mutabakatı konularında İstanbul’daki SMMM bürosu Celikel CPA destek verir; teklif, kapsam netleştikten sonra hazırlanır.

• Muhasebe Hizmetlerimizi inceleyin,
• Standartlarla maliyet denetimi için Standart Maliyet Rehberimize bakın,
• Maliyet sisteminiz için bizimle iletişime geçin.