Kısa yanıt
Tahsil imkanı kalmayan ticari alacakların yasal defterlerden silinmesi. VUK 322 Değersiz Alacak, VUK 324 Vazgeçilen Alacak fonu.
Bir alacağın tahsil edilememesi, tek başına onu değersiz alacak yapmaz. VUK 322 uyarınca alacağın kazai bir hüküm veya kanaat verici bir vesikayla tahsilinin artık mümkün olmadığının ortaya konması gerekir. İflas, konkordato, icra takibi ya da mirasın reddi gibi olayların her biri dosyadaki karar ve belgelere göre ayrıca değerlendirilir.
213 sayılı Vergi Usul Kanunu’nun (VUK) 322. maddesindeki Değersiz Alacaklar ve 324. maddesindeki Vazgeçilen Alacaklar farklı koşulları ve farklı mükellef taraflarını düzenler. İlki alacaklının alacağı zarar yazmasını; ikincisi ise konkordato veya sulh yoluyla alınmasından vazgeçilen tutarın borçlu nezdindeki vergi uygulamasını konu alır.
Bu rehberde, iki uygulamanın temel ayrımını, KDV etkisini ve dosya özelinde incelenmesi gereken belgeleri özetliyoruz. Somut alacak için sonuç, hukuki belge ve muhasebe kayıtları birlikte değerlendirilerek belirlenmelidir.
1. Değersiz Alacak Nedir ve Şartları Nelerdir? (VUK 322)
Kazai bir hükme (mahkeme ilamına) veya kanaat verici bir vesikaya göre tahsiline artık imkan kalmayan alacaklar Değersiz Alacak sayılır:
Değersiz Alacak İspat Belgeleri
Kazai hüküm
(Alacağın tahsil olanağını ortadan kaldıran karar)
Kanaat verici vesika
(İcra işlemleri ve diğer somut deliller)
Dosya bazlı değerlendirme
(İflas, konkordato, mirasın reddi tek başına otomatik sonuç değildir)
- Zarar Yazılma Kuralı: Değersiz hale gelen alacaklar, değersizleştiği yılın yasal defterlerinde doğrudan Zarar (Gider) kaydedilerek bilançodan tamamen silinir.
- KDV: VUK 322 kapsamında gerçekten değersiz hale gelen alacağa ait hesaplanıp beyan edilmiş KDV, alacağın zarar yazıldığı dönemde KDV indirimine konu edilebilir. Bu işlem kendiliğinden nakit iade doğurmaz. VUK 323 kapsamında karşılık ayrılmış KDV için ayrıca gelir yazma koşulu bulunur; beyan ve kayıt yöntemi güncel KDV Genel Uygulama Tebliği’ne göre belirlenmelidir.
2. Vazgeçilen Alacak Nedir? (VUK 324)
Konkordato veya sulh yoluyla alacaklının alacağından kısmen veya tamamen vazgeçmesi durumunda, borçlu şirket açısından:
- Vazgeçilen borç tutarı borçlu şirketin gelir tablosuna doğrudan gelir yazılmaz.
- Bilançoda pasifte “549 Özel Fonlar (Vazgeçilen Alacaklar)” hesabına alınır.
- 3 Yıllık Fon Kuralı: VUK 324’teki fon, borçlunun vazgeçilen alacak tutarı için öngörülür; borçlunun faaliyetine devam etmesi koşuluyla üç yıl içinde zararla mahsup edilemeyen kısım üçüncü yılın sonunda kâra aktarılır. Fonun hangi tarihte ve hangi hesapta izleneceği, konkordato/sulh belgesi ve dönem kayıtları üzerinden teyit edilmelidir.
3. Muhasebe Kaydı Örnekleri
| Hesap | Borç | Alacak |
|---|---|---|
| 689 DİĞER OLAĞANDIŞI GİDER VE ZARARLAR | 100.000 TL | |
| 128 ŞÜPHELİ TİCARİ ALACAKLAR (veya 120) | 100.000 TL |
(Mahkeme kararına istinaden alacağın değersiz sayılarak silinmesi)
Alacak Yönetimi ve Vergi Hukuku Danışmanlığı
Değersiz alacak belgelerinin hukuki geçerlilik denetimi, KDV iade/indirim düzeltmeleri ve vazgeçilen alacak fon mahsupları için Celikel CPA, şirketlere uzman vergi danışmanlığı sunmaktadır.
- Muhasebe Hizmetlerimizi inceleyin,
- Şüpheli alacaklar için Şüpheli Alacak Karşılığı Rehberimize bakın,
- Dosyalarınızın vergi denetimi için bizimle hemen iletişime geçin.
Resmî kaynaklar
- GİB — KDV Genel Uygulama Tebliği, değersiz alacaklara ilişkin KDV
- GİB — VUK 322 uygulaması ve KDV indirimi hakkında özelge
Türkiye’de uygulama desteğine mi ihtiyacınız var?
Muhasebe, vergi, bordro veya şirket işlemlerinizin somut durumunu ruhsatlı bir mali müşavirle değerlendirin.
Sıkça Sorulan Sorular (FAQ)
İcra takibinin semeresiz kalması (haczedilecek mal bulunamaması) alacağı değersiz yapar mı?
İcra takibinin sonuçsuz kalması veya aciz belgesi önemli delil olabilir; her icra tutanağı otomatik olarak VUK 322 kapsamında yeterli sayılmaz. Belgenin niteliği, alacağın tutarı ve tahsil için yapılan işlemler somut olayda değerlendirilmelidir.
Alacaklı kendi isteğiyle borcu bağışlarsa değersiz alacak sayılır mı?
Alacaklının tek taraflı kayıt silme işlemi, VUK 322 şartlarının yerine geçtiği anlamına gelmez. Alacaktan hukuken vazgeçilmesinin borçlu nezdindeki VUK 324 sonucu ile alacaklı nezdindeki gider/KDV sonucu ayrı ayrı incelenir; belgenin hukuki niteliği belirleyicidir.