Döviz Kredisi Kullanma Şartları ve Döviz Geliri Kuralı

Türkiye’de yerleşik bir şirket, döviz cinsinden kredi (yurt içinden veya yurt dışından) kullanabilmek için temel olarak döviz gelirine sahip olmalıdır: kullanmak istediği kredi ile mevcut döviz kredisi bakiyesinin toplamı, son üç mali yılın döviz gelirleri toplamını aşamaz. Bu kural, kullanım tarihinde kredi bakiyesi 15 milyon ABD dolarının altında olan şirketler için geçerlidir (Türk Parası Kıymetini Koruma Hakkında 32 sayılı Karar ve Merkez Bankası Sermaye Hareketleri Genelgesi md. 14/4). Döviz geliri bulunmayan şirketler yalnızca Genelge’deki istisnalar kapsamında döviz kredisi kullanabilir; gerçek kişiler ise döviz kredisi kullanamaz ve dövize endeksli kredi de yasaktır.

Bu yazı, kuralın kapsamını, döviz gelirinin neleri içerdiğini, üç yıllık sınırın örnekle hesabını, SMMM veya YMM beyanını, 15 milyon USD eşiğini, istisnaları ve aykırılığın sonuçlarını anlatır. Madde numaraları, Merkez Bankası’nın yayımladığı Sermaye Hareketleri Genelgesi’nin güncel metnine aittir (2026 yılı içindeki Hazine ve Maliye Bakanlığı yazılarına atıf yapan sürüm).

Kural kimleri ve neleri kapsar?

32 sayılı Karar’ın 17. maddesi yurt dışından, 17/A maddesi yurt içinden kredi kullanımını düzenler. Genelge bu ayrımı takip eder: yurt dışından kullanım için md. 19-20, yurt içinden kullanım için md. 39-40 uygulanır; üç yıllık sınır iki kanalda da aynıdır.

Döviz geliri nedir, neyi kapsamaz?

Genelge md. 15’e göre döviz geliri sayılanlar; ihracat, transit ticaret, ihracat sayılan satış ve teslimler ile döviz kazandırıcı hizmet ve faaliyetlerden elde edilen gelirlerdir. Bunların kapsamı, 2017/4 sayılı Tebliğ’in 6. maddesinin üçüncü fıkrasında sayılan işlemlerden elde edilen gelirler ile yurt dışı yerleşiklerden tahsil edildiği tevsik edilen ve Bakanlıkça uygun görülen diğer ticari faaliyet gelirleridir.

Üç ayrıntı sık gözden kaçar:

• Yurt içinden elde edilen dövizler: 2017/4 sayılı Tebliğ kapsamındaki ihracat sayılan satışlar ve döviz kazandırıcı faaliyetler dışında, yurt içinde yerleşiklerden elde edilen dövizler döviz geliri sayılmaz. Döviz cinsinden düzenlenen yurt içi satış faturası kendiliğinden döviz geliri yaratmaz.
• Aracı ihracatçı: Aracı ihracatçı, acente veya ihraç kayıtlı satış yapan firmalar üzerinden gerçekleşen ihracat, ihracatçının yazılı muvafakati, gümrük beyannamesi veya SMMM/YMM onaylı fatura örneği ve ihracatçıya yapılan satışa ilişkin fatura örneği sunulmak kaydıyla, ilgili tutarı aşmamak üzere imalatçı veya hizmet sağlayıcının döviz geliri sayılabilir (md. 15/4).
• Firma bazında hesap: Döviz geliri beyanı aynı grup veya holding bünyesindeki firmalar dahil, firma bazında yapılır (md. 16/2).

Üç yıllık sınır: nasıl hesaplanır?

Kural formülle özetlenebilir: mevcut döviz kredisi bakiyesi + kullanılmak istenen yeni kredi ≤ son üç mali yılın döviz gelirleri toplamı.

Varsayımsal örnek: Şirketin son üç mali yılda döviz gelirleri 4,2 milyon, 5,0 milyon ve 3,8 milyon USD olsun. Toplam 4,2 + 5,0 + 3,8 = 13,0 milyon USD’dir. Mevcut döviz kredisi bakiyesi 6,0 milyon USD ve kullanım tarihinde 15 milyon USD’nin altındadır.

Bu şirketin kullanabileceği azami yeni döviz kredisi 13,0 − 6,0 = 7,0 milyon USD’dir. Tutarlar farklı döviz cinslerindeyse hesaplamalar ABD doları karşılığı üzerinden yapılır; yurt dışından alınan krediler birden fazla para birimiyle kullanılıp ödenirse Merkez Bankası çapraz kurları esas alınır (md. 19/11).

Döviz gelirinin SMMM veya YMM ile beyanı

Son üç mali yılın döviz gelirleri, konsolide olmayan finansal tablolar esas alınarak SMMM veya YMM tarafından hazırlanan ve onaylanan Döviz Gelirleri Beyan Formları (Ek-2) ile birlikte, formlardaki tutarların döviz geliri kapsamıyla uyumlu olduğunun tespitini ve dayanak belgeleri içeren raporlar (Ek-4) bankalara veya finansal kuruluşlara ibraz edilerek belgelenir (md. 16/1). SMMM’ler ve YMM’ler, tablolardaki döviz gelirlerinin md. 15’teki kapsamla uyumunu kontrol etmekle yükümlüdür (md. 16/3).

• Güncelleme: Firmalar, yıllık hesap dönemini takip eden yılın başından itibaren döviz geliri beyanlarını güncelleyebilir. Güncellenmeyen beyanlara her yıl dördüncü ayın son iş gününden itibaren bir önceki yıl dahil edilir ve eski beyanın üçüncü yıla ait bölümü dikkate alınmaz (md. 16/6). Yani şirket güncelleme yapmazsa bile sınır her yıl nisan sonunda otomatik olarak yenilenir.
• İçinde bulunulan yıl: Firma yazılı talep ederse içinde bulunulan mali yılın döviz gelirleri, belgelenmek kaydıyla hesaba dahil edilebilir (md. 16/7).
• Hatalı beyan: Beyanın hatalı olduğu sonradan tespit edilirse banka düzeltme ister; düzeltilen döviz geliri Risk Merkezi’ne bildirilir ve firmanın mevcut kredilerinin uygunluğu yeniden kontrol edilir (md. 16/5).
• Risk Merkezi: Tüm döviz kredileri ve döviz geliri beyanları, krediyi kullandıran bankalarca Risk Merkezi’ne bildirilir (md. 17/1); geri ödenen tutarlar bakiyeden düşülerek bildirilir.

15 milyon USD eşiği ve diğer istisnalar

Genelge md. 21/1 (yurt dışından) ve md. 40/1 (yurt içinden) uyarınca aşağıdaki başlıca hâllerde döviz geliri şartı aranmaz:

1. Kamu kurumları, bankalar ve finansal kuruluşlar tarafından kullanılacak döviz kredileri.
2. Kullanım tarihinde kredi bakiyesi 15 milyon USD veya üzerinde olan yerleşik kişilerin kullanacağı krediler (md. 21/1-b ve 40/1-b).
3. Yatırım teşvik belgesi (YTB) kapsamındaki krediler ve KDV Kararı eki (I) sayılı listenin 17. sırasındaki makine ve cihazların finansmanı (kullanılmış olanlar ve aksam-parça hariç).
4. Uluslararası ilana çıkılan yurt içi ihaleyi kazananlar veya Savunma Sanayii Başkanlığınca onaylanan savunma sanayii projelerini üstlenenler.
5. Kamu özel işbirliği (KÖİ) projelerini yürüten görevli kişiler.
6. İhracat bağlantılarını ve muhtemel döviz gelirlerini tevsik edenler: Son üç mali yılda döviz geliri olmayan ancak ihracat, transit ticaret veya döviz kazandırıcı faaliyet bağlantısını belgeleyen kişiler, belgelenen muhtemel döviz gelirleri toplamını aşmamak kaydıyla döviz kredisi kullanabilir.
7. Bakanlıkça belirlenen esaslar: Genelge, bu kapsamda örneğin 5346 sayılı Kanun çerçevesinde alım garantisi kapsamındaki yenilenebilir enerji üretim tesislerinin finansmanı ve özelleştirme ihalelerini veya bedeli döviz olarak belirlenen kamu ihalelerini kazananların kredilerini sayar.

Yurt içinden kullanımda ayrıca, bankaların Türkiye’deki şubelerinde teminat olarak bulundurulan döviz veya OECD üyesi ülkelerin merkezi yönetimleri ile merkez bankalarınca (ya da bunların kefaletiyle) ihraç edilen yabancı para menkul kıymet tutarını geçmeyen krediler (md. 40/1-d) ile YTB kapsamındaki ve KDV Kararı eki (I) sayılı listenin 17. sırasındaki makine ve cihazlara ilişkin finansal kiralama işlemleri (md. 40/1-c) de döviz geliri şartından muaftır. Yukarıdaki liste başlıca hâlleri özetler; tam sayım için Genelge’nin güncel metnine bakın.

İstisna kapsamındaki krediler firmanın kredi bakiyesine eklenerek Risk Merkezi’ne bildirilir ve bu kredilerde döviz geliri beyanı istenmez (md. 17/2-3). Yani istisnalardan yararlanan şirketin bakiyesi büyür; bu, sonraki kullanımlarda 15 milyon USD eşiğini aşmasına yol açabilir.

Aykırılığın sonuçları

• Yurt içinde bankalar ve finansal kuruluşlardan kullanılan kredilerde, bakiyenin son üç yılın döviz gelirlerini aştığı sonradan tespit edilirse aşıma neden olan kısım, tespitten sonra on işgünü içinde geri çağrılır veya Türk lirası krediye dönüştürülür ve Bakanlığa bildirim yapılır (md. 39/3). Bankaların yurt dışı şubelerinden kullanılan kredilerde de benzer bir işlem öngörülür (md. 20/5).
• Yurt dışından alınan krediye ilişkin yanıltıcı yazılı beyan veya Genelge’ye aykırı kullanım hâlinde Bakanlığa bildirimde bulunulur (md. 20/4).
• Yurt dışından firma hesabına 50.000 USD veya üzerinde, nedeni belirlenemeyen bir transfer geldiğinde banka, bunun kredi olup olmadığını yazılı beyanla sorar; beyanda “kredi” kavramının yurt dışındaki ortaklardan alınan borçları da kapsadığı açıkça yazılır (md. 19/6). Beyan verilmezse transfer tamamlanmaz ve iade edilir.

Muhasebe ve vergi: kredi, kur farkı, finansman gideri

Kayıt: Kullanılan kredi, vadesine göre 300 Banka Kredileri (bir yıla kadar) veya 400 Banka Kredileri (uzun vadeli) hesabında izlenir. Yabancı paralar ve yabancı para borçlar, Vergi Usul Kanunu md. 280’e göre borsa rayici ile değerlenir; rayiç yoksa kuru Maliye Bakanlığı belirler.

Kur farkı: Tek Düzen Hesap Planı, 656 Kambiyo Zararları hesabına ilişkin açıklamada “borçlanma ile ilgili kur farklarının bu hesaba alınmadığını, finansman gideri olarak muhasebeleştirileceğini” belirtir. Döviz kredisinin kur farkı ve faizi bu yüzden 660 Kısa Vadeli veya 661 Uzun Vadeli Borçlanma Giderleri’nde (7/B seçeneğinde 780 Finansman Giderleri’nde) izlenir.

Vergi: Kurumlar Vergisi Kanunu md. 11/1-i uyarınca, yabancı kaynakları öz kaynaklarını aşan işletmelerde (kredi kuruluşları, finansal kiralama, faktoring ve finansman şirketleri hariç), aşan kısma münhasır olmak üzere, faiz, komisyon, vade farkı, kâr payı, kur farkı ve benzeri giderlerin toplamının Cumhurbaşkanınca kararlaştırılan kısmı (kanunda en çok %10) indirilemez. Yabancı ortaktan alınan döviz borcunda ayrıca md. 11/1-b, örtülü sermaye üzerinden ödenen faiz ve kur farklarını indirilemez gider sayar. Bu iki kural, döviz kredisinin gerçek maliyetini kur ve faizin gider yazılabilirliği üzerinden değiştirir.

Kur riski: Bu yazıda anlatılan şartlar kredinin kullanılabilirliğini belirler; kur riskinin vadeli döviz sözleşmeleri veya swap gibi araçlarla yönetilip yönetilmeyeceği, bankayla ayrıca görüşülen bir finansal tercihtir.

Sık yapılan hatalar

• Döviz cinsinden düzenlenen yurt içi faturayı döviz geliri saymak. Yurt içi yerleşiklerden elde edilen dövizler, 2017/4 sayılı Tebliğ kapsamı dışında döviz geliri sayılmaz.
• Mevcut bakiyeyi hesaba katmamak. Sınır, yeni kredi ile mevcut bakiyenin toplamı üzerinden uygulanır.
• 15 milyon USD eşiğini yanlış zamanda ölçmek. Eşik, kullanım tarihindeki kredi bakiyesine bakar.
• Yurt dışındaki ortaktan alınan borcu kredi saymamak. Bu borçlar da kredi sayılır ve aynı kurallara tabidir.
• Dövize endeksli TL krediyi serbest sanmak. Dövize endeksli kredi kullanımı yasaktır.
• Döviz geliri beyanını güncellememek. Beyanın dayandığı üç yıl her yıl nisan sonunda kayar; eski beyanla yeni kredi planlamak hata üretir.

Hızlı kontrol listesi

1. Şirket tüzel kişi mi (gerçek kişiler döviz kredisi kullanamaz)?
2. Döviz geliri md. 15’e uygun hesaplanıyor mu; yurt içi dövizler dışarıda mı?
3. Son üç mali yılın döviz geliri toplamı, mevcut bakiye ve talep tutarı hesaplandı mı?
4. Döviz Gelirleri Beyan Formu ve rapor SMMM veya YMM tarafından hazırlanıp bankaya iletildi mi?
5. Kullanım tarihindeki bakiye 15 milyon USD’nin altında mı, üstünde mi?
6. Bir istisna (YTB, ihale, KÖİ, muhtemel döviz geliri) söz konusu mu; belgeleri hazır mı?
7. Kur farkı ve faiz giderinin finansman gideri olarak kaydı ile KVK md. 11/1-i etkisi planlandı mı?

Resmî kaynaklar

• TCMB: Sermaye Hareketleri Genelgesi (md. 14-17, 19-21, 39-40: döviz kredisi kullanımı, döviz geliri, beyan ve istisnalar)
• GİB: 5520 sayılı Kurumlar Vergisi Kanunu (md. 11/1-b ve 11/1-i)
• GİB: 213 sayılı Vergi Usul Kanunu (md. 280, yabancı paraların değerlemesi)
• İSMMMO: Tek Düzen Hesap Planı (300, 400, 656, 660, 661, 780)

Kambiyo Hukuku ve Finansman Danışmanlığı

Döviz geliri hesaplamalarının hazırlığı, SMMM/YMM beyan formu için muhasebe verilerinin derlenmesi, Risk Merkezi ve banka yazışmalarının koordinasyonu ile kur farkı ve finansman gideri kayıtları için Celikel CPA şirketlere mali müşavirlik desteği verir. Genelge, beyan formunun SMMM veya YMM tarafından hazırlanıp onaylanmasını öngörür.

• Danışmanlık hizmetlerimizi inceleyin,
• İthalat finansmanı için İthalatta KKDF Rehberimize bakın,
• İhracat finansmanı için ihracat ve reeskont kredisi yazımızı okuyun,
• Döviz kredisi uyum kontrolü için bizimle iletişime geçin.